Verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog

Algemeen

Pas wanneer de bisschoppen in Nederland zich in 1943 op 16 mei openlijk tegen de bezetter beginnen te verzetten (zie: Arbeidsinzet), komt het georganiseerde verzet in Kerkrade op gang. Dit verzet wordt hier georganiseerd in het LO (LO, Landelijke Organisatie voor hulp aan onderduikers) dat is verdeeld in districten. Elk district is weer verdeeld in rayons. Rayon 5 (Kerkrade) en Rayon 9 (Spekholzerheide) liggen in het District Heerlen, dat onder leiding staat van de later in een concentratiekamp overleden kapelaan Jan Willem Berix en nagenoeg de gehele mijnstreek omvat. Een rayon bestaat uit een aantal duiken. Kerkrade telt 6 duiken. De leiding van een duik ligt bij een duikhoofd. De rayonleider en duikhoofden in Kerkrade komen wekelijks bij elkaar.
In Eygelshoven wordt de duik – als onderdeel van Rayon 6 – opgezet op initiatief van de Waubachse pater Charles Frehen; Frans Soomers wordt het duikhoofd in Eygelshoven.

Leden

De kerngroep¹⁾Kerkraadse verzetshelden in de Tweede Wereldoorlog pg 19 van de verzetsbeweging in Kerkrade wordt gevormd door (op alfabet):

• Joep Bahnen
• Wiel Bahnen ((co-)duikhoofd Bleijerheide
• Aalmoezenier Beel verleent ondersteuning via het Fonds voor bijzondere Nooden
• Jos Bemelmans (duikhoofd Holz en penningmeester rayon)
• Miets Bemelmans (zus van Jos Bemelmans)
• Gerard Frantzen
• Ruud Goossen (jongere broer van Theo Goossen)
• Theo Goossen (rayonleider, alias Harry van Benthum in diverse schrijfwijzen)
• Kapelaan P.I.E. de Groot ((co-)duikhoofd Kerkrade-West)
• Jacq Haagmans
• Martin Heckmans (duikhoofd Haanrade)
• J. Meelkop (co-duikhoofd Bleijerheide)
• Wiel Mingelers ((co-)duikhoofd Chevremont)
• Joep Renkens/Rinkens (Joep II, duikhoofd Kerkrade-Centrum, Einderstraat, slager in het slachthuis)
• Johan Scholtes (Hans, (co-)duikhoofd Kerkrade-West)
• Hub Smeets ((co-)duikhoofd Chevremont)
• Balth van de Weijer (Oom Kees, (co-)duikhoofd Kerkrade-West)
• Leo Vinders

Bij de oprichting is nog Jozef (Sef) Meelkop betrokken. Later maakt hij geen deel meer uit van de beweging

Het verzet wordt ondersteund door een grote groep van onder andere:
Dokter Appelman, Wim Bemelmans, Nico Beugels, dhr. Buck, Wiel Creusen (alias Ome Keesje) op het gebied van verzorging van Joodse onderduikers, Wiel Deckers, J. Gerards, Jupp Grooten, Oma Handels (Einderstraat), meester Heijen, rector Hennekens, H.J. Janssen, Dokter Kreijen, Theo van Leijen, Zuster Epiphana (Maria Cyrilla van der Linden) (congregatie Dienaressen van de Heilige Geest, erelid Old Hickory Division Association, Veghel, 25 december 1901), dhr. Moonen, J. Opheij, J.L. Paffen, Jos Salden, Hub Spiertz, J. (Barb) Stitzinger, Joep Thomas (Joep I, mijnpolitie), Leo Van Wersch, Kapelaan Vreuls, Piet Wiertz, Kapelaan Wijnen, P.E.M., Michael Peter Johannes Baltissen (1 juli 1900, Venray – 27 april 1965, Arnhem).

Het verzet blijft in de beginjaren van de oorlog beperkt tot kleine, ongeorganiseerde acties. Vanaf mei 1943, begint het georganiseerde verzet met haar acties. Deze acties zijn dan voornamelijk het opvangen en verzorgen van onderduikers en de daarbij behorende voedselvoorziening en paperassen. Tegen het einde wordt er vanuit de landelijke organisatie en vanuit de geallieerden steeds meer een beroep op de verzetsbeweging gedaan om informatie te leveren over de militaire bewegingen van de bezetter. Een aantal Kerkradenaren heeft het Verzetsherdenkingskruis (al dan niet postuum) uitgereikt gekregen, zoals:

• Henricus Lochtman
• Maria Cyrilla van der Linden
• Sjeng Habets (22 februari 1916 te Kerkrade – 18 oktober 1995 te Kerkrade)

Ordedienst (OD)

Voor de overgangsperiode meteen na de Duitse bezetting wordt in Kerkrade een lokale ordedienst (od) ingezet. Deze Kerkraadse OD wordt in juli 1944 in Kerkrade-Oost opgericht. Deze organisatie valt uiteen wanneer op 25 september de Evacuatie start. Na de bevrijding van Kerkrade-Oost worden hier 3 ordediensten opgericht: Kerkrade-Centrum, Ordedienst Bleijerheide (op 6 oktober) en Chevremont. Commandant van Bleijerheide wordt Bahnen, Wiel. De OD van Kerkrade-West start medio augustus 1944. Sectie Commandant is Dhr. Linssen.
De Kerkraadse ordediensten zijn geen lang leven beschoren. Op 1 november 1944 wordt de landelijke Bewakingstroepen in het leven geroepen ter vervanging van de ordediensten. Peloton Kerkrade wordt op 1 december 1944 gevormd uit leden van de ordediensten Kerkrade en Bleijerheide.

Slachtoffers

Drie personen overlijden als gevolg van hun werk voor de verzetsbeweging.

1. Jan Willem Creusen overlijdt naar alle waarschijnlijkheid in een concentratiekamp nadat hij is gearresteerd wegens gepleegd verzet;
2. Johann Hillebrand wordt op 10 juni 1944 in Luik doodgeschoten door Duitse militairen wegens verboden wapenbezit;
3. Henderick Horstman doet mee aan de mijnstaking in de Domaniale Mijn en wordt daar gearresteerd. Bij een vluchtpoging op 4 mei 1943 wordt hij doodgeschoten.

Ook buiten Kerkrade, zijn Kerkradenaren actief in het verzet.

• Käthe Forst, die later Karin Reinders genoemd wordt, controleert in Keulen in opdracht van de bezetter brieven op belastende inhoud. Hiermee begint zij in 1940. Zowel zij als haar controleur, een juffrouw Müller van de Holz, zorgen er met regelmaat voor dat er brieven verdwijnen waardoor de verzender en ontvanger beschermd worden. Zij wordt in 1944 ontslagen, alsnog verraden en zij duikt onder in Zuid-Duitsland. In Konstanz wordt ze door de Gestapo gearresteerd, maar nog net op tijd door de geallieerden bevrijd.